درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس هفتم

مقدمه

پیدایش خط، که وسیله‌ی انتقال پیام‌ها و مفاهیم است، شاید پیشینه‌ای نزدیک به مبدأ تاریخ بشری داشته باشد و هنر خوشنویسی، که از دل این پدیده‌ی شگرف و تأثیرگذار در زندگی بشر به‌وجود آمده، جلوه‌ی خیال انسان در نگارش حروف و کلمات است و همین امر خط را زیبا، دوست داشتنی و ماندگار می‌کند.

عشق و علاقه‌ی هر ایرانی به هنر و ذوق سرشار و نبوغی که نسل‌های مختلف در یادگیری و پیشبرد و تکامل خوشنویسی به‌کار بسته‌اند، این هنر اصیل را به جایگاهی رسانده است که همگان خود را نیازمند داشتن خطّی خوش می‌دانند و برای فراگیری آن می‌کوشند.

در این بخش از کتاب، نخست شما را با ابزارهای اصلی خوشنویسی آشنا می‌سازیم و بعد به توضیح برخی اصطلاحات کاربردی در آموزش این هنر می‌پردازیم.

آموزش عملی خوشنویسی از درس دوم آغاز می‌شود و هم‌زمان، آموزش خط درشت (نستعلیق) و خط ریز (نستعلیق تحریری) ارائه می‌گردد. همچنین، شما در هر درس با یکی از انواع خط آشنا خواهید شد.

امیدواریم خلاصه‌گویی و سادگی در تألیف و تحریر، دریچه‌ای به روی شما بگشاید و شما را برانگیزد تا «هنر خوشنویسی» را، که به‌دلیل ارتباط پیوسته با آیات کتاب الهی و احادیث و مفاهیم عرفانی، «هنر قدسی» نام گرفته است و تأثیر بسزایی در پرورش شخصیت و کسب صفات خوب دارد تا مدارج عالی دنبال کنید.

قبل از هر چیز در بخش دوم کتاب فرهنگ و هنر بهتر است با مقدمات تعلیم خوشنویسی شامل چگونگی دست گرفتن قلم، روش‌های نشستن هنگام مشق و حالت قرار گرفتن کاغذ در مقابل دیدتان و همچنین زاویه قلم‌گذاری آشنا شوید.

نحوه‌ی صحیح دست گرفتن قلم

قلم را باید با انگشت شست و اشاره گرفت و به انگشت میانی تکیه داد. توجه داشته باشید که نوک انگشتان در بالای قسمت تراش خورده قلم قرار گیرد.

زاویه قلم‌گذاری

وقتی قلم را روی کاغذ قرار می‌دهیم دَم قلم باید در زاویه 25 تا 30 درجه با صفحه کاغذ قرار گیرد.

حالت قرار گرفتن کاغذ و روش‌های صحیح نشستن هنگام مشق:

شیوه‌ی سنتی خوشنویسی، نشستن روی زمین و نوشتن بر روی کاغذی است که روی پا قرار دارد. بدین شکل که زیرمشقی را با دست چپ گرفته، کاغذ را روی آن قرار می‌دهیم و روی پای راست که بالاتر از پای دیگر قرار گرفته و شیبی دلخواه به آن داده‌ایم می‌گذاریم و می‌نویسیم (افراد چپ‌دست برعکس این روش عمل کنند).

خوشنویسی را می‌توان روی میز تحریر نیز انجام داد. در این روش بهتر است سطحی شیب‌دار روی میز و یا در فاصله پا و روی میز تحریر قرار دهیم و زیردستی را روی سطح شیب‌دار بگذاریم.

همچنین اگر بخواهیم روی صندلی نشسته و بدون استفاده از میز تحریر خوشنویسی کنیم. بایستی با استفاده از زیرپایی، مطابق شکل زیر عمل نماییم.

در هر حال بایستی فاصله 30 تا 40 سانتی‌متری چشم از صفحه رعایت شود و صفحه کاملاً روبه‌روی صورت قرار گیرد و صاف باشد.

الف) اصطلاحات

زبانه قلم: پهنای سطح دَم قلم که پس از قط زدن به‌وجود می‌آید را زبانه قلم می‌نامند.

نقطه: اثر حرکتِ کل پهنای زبانه قلم که تقریباً یک مربع را تشکیل دهد نقطه می‌نامند.

دانگ: دانگ یک اصطلاح خوشنویسی است که برای بیان اندازه به‌کار می‌رود.

برای فهم بهتر آن می‌شود گفت کاملِ هر اندازه‌ای 6 دانگ است و یک بخش از شش بخش یا یک قسمت از شش قسمت یک دانگ نامیده می‌شود؛ مثلاً اگر پهنای هر نقطه را که به اندازه پهنای زبانه قلم است، شش قسمت مساوی در نظر بگیریم هر قسمت را یک دانگ همان قلم یا نقطه می‌نامند.

ترکیب: به شکلِ قرار گرفتن حروف و کلمات نسبت به هم در فضای صفحه، ترکیب گفته می‌شود. (توجه داشته باشید که ترکیب، اصطلاح خوشنویسی است و درواقع همان شکل است؛ مثلاً وقتی می‌گوییم ترکیب سطر، منظور همان شکل سطر نوشته شده است.)

کشیده (مَد): شکل نوشتن برخی از حروف در اندازه‌ی بلند و در امتداد افق سطر است که با تمام پهنای زبانه‌ی قلم (شش دانگ) اجرا می‌شود.

کرسی: جای قرار گرفتن تک‌تک حروف و کلمات نسبت به امتداد افق سطر را کرسی می‌گویند.

سطح: به حرکات راست حروف گفته می‌شود.

دور: حرکت نرم و منحنی‌وار حروف است.

ب) ابزارها

قلم: اصلی‌ترین ابزار خوشنویسی است و مناسب‌ترین گونه‌ی آن برای مشق، قلم نی دزفولی است.

مرکّب: ترکیبی با تناسب مشخص از دوده، زاج، مازو و صمغ که به شکل مایع یا خشک است. (توجه: علاوه بر مرکب مشکی که با این ترکیب ساخته می‌شود مرکب‌های رنگی نیز هست که از ترکیب مواد دیگری ساخته می‌شود.)

دوات: به ظرفی که مرکّب لیقه دار در آن جای می‌گیرد، دوات می‌گویند.

لیقه: به الیاف نخی که درون دوات قرار داده می‌شود و مرکّب را به خود می‌گیرد، لیقه می‌گویند. (توجه: بهتر است لیقه از الیاف نخ ابریشم باشد.)